Star 25

Stara piosenka  o twardym osiołku

Krzysztof Nowosielski

„Mój stary Star w pogodę gna i w deszcz. Jest tego wart, by o nim śpiewać też” – ten refren, rozsławiony przed czterdziestu laty przez Janusza Rewińskiego podczas festiwalu w Opolu, do dziś pamięta wielu Polaków. Mało kto jednak wie, że bohaterem piosenki jest Star 25, pieszczotliwie nazywany „Osiołkiem” – jedna z najbardziej rozpoznawalnych ciężarówek czasów PRL.

Utwór utrzymany w stylu country to jeden z piękniejszych hymnów polskiej motoryzacji użytkowej. Ballada nawiązuje do amerykańskich utworów truckerskich, bijących rekordy popularności w USA na przełomie lat 70. i 80. Opowiada o Heńku Starrze – kierowcy Stara 25, który przemierza Polskę swoim wysłużonym samochodem. Po drodze spotykają go awarie silnika, sprzęgła i wału, a także niebezpieczne przygody na zamkniętych rogatkach kolejowych. Ubrudzony smarem kierowca zmaga się z przeciążonym gruzem pojazdem i luzami w układzie kierowniczym, żywiąc się przy tym pastą jajeczną. Z całego utworu bije nostalgia i sympatia do odchodzącej właśnie, klasycznie siermiężnej motoryzacji. Już wtedy rzadko widywało się sprawnego, wciąż pracującego „Osiołka”. Jeśli już, to przeważnie wiozącego z prędkością 40 km/h węgiel albo pełniącego funkcję szambiarki. Wyjątek stanowiły zadbane samochody strażackie, które przetrwały w wielu polskich OSP do lat 90. XX wieku. Dziś i one stanowią prawdziwy muzealny rarytas, a typowe, ciężko pracujące egzemplarze to już zupełne białe kruki. Jeden z nich możemy oglądać w kolekcji samochodów Muzeum Gryf w Dąbrówce pod Wejherowem. Swoją drogą, smutne to, że klasyczne polskie Stary 20 i 25 są dziś większą rzadkością niż na przykład zabytkowe ciężarowe Mercedesy.

Krzysztof Nowosielski

Star 25 był przedstawicielem pierwszej generacji rodzimych ciężarówek średniej ładowności ze Starachowic. Wywodził się w prostej linii od produkowanego w latach 1948-1957 Stara 20, którego konstrukcja nawiązywała do dorobku przedwojennego zespołu inżynierów, którzy w latach 30. XX wieku zaprojektowali serię rodzimych samochodów ciężarowych PZInż. 703, 713 i 723. Wdrożenie ich do produkcji przerwała wojna. Krótko mówiąc – to, co nie zdążyło wyjechać na drogi przed wojną, po jej zakończeniu pomagało odbudowywać kraj i utrzymywać jego transport w pierwszych dekadach PRL.

Prototyp Stara 25 zaprezentowano w 1956 roku. Pod nowatorską kabiną zamontowano prototypowy, sześciocylindrowy, rzędowy silnik benzynowy typu S470 o pojemności 4196 cm³ i mocy maksymalnej 69,8 kW (95 KM). Jednostkę napędową połączono z nowoczesną, pięciobiegową, manualną, niezsynchronizowaną skrzynią biegów. Ładowność prototypowego Stara 25 zwiększono do 4000 kg dzięki wzmocnieniu mocowania resorów oraz zastosowaniu dwóch amortyzatorów ramieniowych w przednim zawieszeniu. Modelem przejściowym między Starem 20 a 25 był Star 21, w którym zastosowano jedynie część zmodernizowanych elementów opracowanych na potrzeby prototypu z 1956 roku. Produkcję seryjną Stara 25 rozpoczęto w 1960 roku. Zrezygnowano wówczas z nowoczesnej kabiny prototypowej, decydując się na gruntowną modernizację dotychczasowego rozwiązania. Montowano także prostszą i mniej komfortową kabinę typu N23, produkowaną przez FSC w Lublinie. Napęd stanowiła seryjna jednostka będąca rozwinięciem prototypowego silnika z 1956 roku.

Krzysztof Nowosielski

Wśród wielu wersji, z krótkim lub długim rozstawem osi, znajdowały się między innymi ciągnik siodłowy, dźwig, pług śnieżny, meblowóz i samochód pożarniczy. Powstała również prototypowa odmiana trzyosiowa oraz bardzo ciekawy „Tropic”, dostosowany do warunków klimatycznych krajów afrykańskich. Elementy jezdne i napędowe Stara 25 zastosowano także w autobusach San H25A i San H25B, produkowanych w latach 1961–1967 przez Sanocką Fabrykę Autobusów. „Osiołek” dzielił ponadto wiele podzespołów, w tym silnik i skrzynię biegów, z kultowym wojskowym Starem 66, znanym również pod nazwą „Pszczółka”. Jego pochodną był także model 27, napędzany rodzimym silnikiem wysokoprężnym.

Do 1971 roku zbudowano ponad 118 tysięcy Starów 25. Nieco wcześniej, w 1968 roku, do produkcji weszły modele 28 i 29, które miały wyznaczać kierunek rozwoju polskiego transportu na kolejne lata. Nowocześniejsze, wyposażone we francuskie kabiny i napędzane między innymi licencyjnymi silnikami, stopniowo przejmowały obowiązki swoich poprzedników, otwierając drogę znanemu po dziś dzień Starowi 200.

Krzysztof Nowosielski

Poczciwy „Osiołek” zaczął odchodzić na boczne drogi, do niewielkich przedsiębiorstw prywatnych i spółdzielczych, gospodarstw oraz małych remiz. Wraz z przemianami ustrojowymi i gospodarczymi jego historia zaczęła dobiegać końca. Niestety, większość egzemplarzy ostatecznie zakończyła swój żywot na złomowiskach. Tak kończyła się epoka małych, twardych ciężarówek, których konstrukcyjny rodowód sięgał jeszcze czasów przedwojennych, a których zadaniem było dowieźć ładunek do wyznaczonego celu. Niezależnie od tonażu, stanu nawierzchni, czasu, czy liczby przygodnych napraw. W pogodę i w deszcz. Jak to było w piosence.