Literacka topografia zmysłów

Kulturowy magnetyzm Szwajcarskiej Riwiery najpełniej ujawnia się w jej literackiej topografii. Romantyczny mit regionu narodził się latem 1816 roku, gdy nad Leman przybył George Byron wraz z kręgiem przyjaciół. To właśnie wtedy angielski lord, urzeczony mrocznymi podziemiami Château de Chillon - monumentalnej warowni na skalistej wyspie - uwiecznił losy więzionego tu genewskiego patrioty w poemacie „Więzień z Chillon”, pozostawiając przy okazji na jednej z kolumn swój autograf. Podczas tego samego, deszczowego lata Mary Shelley zaczęła tkać nad jeziorem zręby gotyckiego „Frankensteina”.

Sukces tych dzieł błyskawicznie zamienił region w elitarny azyl i uzdrowisko dla europejskich twórców. Między 1833 a 1873 rokiem regularnie przybywał tu Hans Christian Andersen, by leczyć płuca i wyobraźnię. Baśniopisarz, mieszkając w Vernex i Glion, stworzył alpejską opowieść „Lodowa Pani”. Zachwyt nad zamkiem Chillon miał jeszcze jeden nieoczekiwany finał. Ponad sto lat później animatorzy Disneya wzorowali na jego architekturze pałac księcia Eryka z „Małej Syrenki”. Niedługo po Andersenie nad Leman przybył Lew Tołstoj. Alpejski spokój miał przynieść ukojenie po krwawych doświadczeniach wojny krymskiej i kryzysie egzystencjalnym.

Kolejne dekady przyniosły kurortowi status bezbłędnej, literackiej scenografii. Zimą na przełomie 1922 i 1923 roku jako młody korespondent rezydował tu Ernest Hemingway; spartańskie, zasypane śniegiem schronisko w Chamby posłużyło mu później za tło dla sielankowego finału powieści „Pożegnanie z bronią”. Szwajcarska Riwiera zapisała się też głęboko w polskiej historii - w sąsiednim Vevey, w Grand Hotel du Lac, ostatnie lata życia spędził Henryk Sienkiewicz. Nasz noblista zmarł tam 15 listopada 1916 roku, do końca koordynując pomoc dla ogarniętej wojną ojczyzny, a o jego obecności przypomina dziś niewielki pomnik.

Festiwal, który zmienił historię miasta

A może to nie literatura, ale muzyka stworzyła legendę Montreux? Przecież już sam spacer promenadą przypomina wędrówkę przez historię jazzu i rocka. Wzdłuż brzegu stoją rzeźby Elli Fitzgerald, Raya Charlesa, Arethy Franklin czy Carlosa Santany. Motywy instrumentów i fal dźwiękowych przenikają całe miasto. Pojawiają się na ławkach, balustradach i oficjalnych plakatach, które przez lata projektowali Andy Warhol, Keith Haring i Jean Tinguely.

Wszystko zaczęło się w 1967 roku z inicjatywy Claude’a Nobsa, pracownika biura turystycznego, który powołał do życia trzydniowy festiwal. Dziś Montreux Jazz Festival to 16-dniowy gigant, druga największa tego typu impreza na świecie. Droga na szczyt była wyboista. Gdy Nobs po raz pierwszy zaprosił Milesa Davisa, usłyszał: „Twoja oferta to obelga dla mojego koloru skóry i talentu” - trębacz uznał gażę za rażąco niską. Upór Nobsa całkowicie odmienił nastawienie artysty. Panowie głęboko się zaprzyjaźnili, a Davis wystąpił w Montreux aż 10 razy (1973–1991), tworząc tu najważniejsze późne nagrania koncertowe.

Na tutejszych scenach w Audytorium Strawinskiego grali George Benson, Eric Clapton czy B.B. King. Nie zabrakło legend polskiego jazzu: Tomasza Stańki, Zbigniewa Namysłowskiego i Michała Urbaniaka. Ponad 5000 godzin koncertów zachowano w archiwum wpisanym w 2013 roku na listę Pamięci Świata UNESCO. Dzięki temu muzyczna historia Montreux nie tylko wybrzmiała, ale została ocalona.

Ostatni azyl króla

Nikt jednak nie stopił się z tożsamością Szwajcarskiej Riwiery tak głęboko jak Freddie Mercury. Lider grupy Queen trafił tu w lipcu 1978 roku w pogoni za studiem wolnym od brytyjskich mediów i morderczego fiskusa. Pierwsze zderzenie wokalisty z sennym kurortem było jednak porażką; nienawidzący ciszy Mercury kpiąco rzucił: „To miejsce jest naprawdę nudne. Jeśli chcesz tu umrzeć z nudów, to idealny adres”. Mimo to zespół urzekła intymność lokalnego Mountain Studios do tego stopnia, że w 1979 roku kupili je na własność. Powstało tu aż siedem ich albumów, w tym „Jazz”, „Innuendo” oraz wydany pośmiertnie „Made in Heaven”.

Nastawienie Freddiego zmieniło się dramatycznie, gdy zdiagnozowano u niego HIV. W obliczu śmiertelnej choroby Montreux stało się jego azylem, gwarantując absolutną dyskrecję mieszkańców i nienaruszalny spokój. To wtedy miał powiedzieć przyjaciołom: „Jeśli szukacie spokoju duszy, pojedźcie do Montreux”.

Początkowo muzycy Queen kwaterowali w luksusowym Fairmont Le Montreux Palace, potem Freddie wynajął ukrytą w zieleni willę nad wodą w Clarens. Choć w połowie lat 80. potrafił jeszcze organizować huczne imprezy na prywatnym jachcie, u schyłku życia pragnął już tylko kojącej ciszy. Na początku 1991 roku kupił 207-metrowy penthouse na szczycie rezydencji Les Tourelles w Territet. Widok na alpejskie szczyty zainspirował go do stworzenia jednej z ostatnich kompozycji - „A Winter’s Tale”.

Oficjalnie miejsce pochówku muzyka pozostaje tajemnicą, jednak od lat powraca przypuszczenie, że jego prochy rozrzucono w wodach Lemana. Od 1996 roku na Place du Marché jego obecność materializuje odlany z brązu pomnik autorstwa Ireny Sedleckiej, przy którym fani, szczególnie hucznie w dniu jego urodzin 5 września, składają tysiące kwiatów. Prawdziwe sanktuarium kryje się jednak w dawnym studiu, dziś bezpłatnym muzeum „Queen Studio Experience”. Obok pamiątek po Queen, Davidzie Bowiem (to tu nagrano „Under Pressure”), Rolling Stones czy AC/DC, na podłodze reżyserki błyszczy mała, złota tabliczka. Wyznacza ona z milimetrową dokładnością punkt, w którym w maju 1991 roku stał statyw z mikrofonem chorego Freddiego, gdy rejestrował swoje ostatnie w życiu wokale do utworu „Mother Love”. Stojąc w tym miejscu, trudno oprzeć się wrażeniu, że w Montreux Freddie Mercury zostawił znacznie więcej niż swoją muzykę.