W sprawie zakazu wydawania mediów samorządowych powstał ciekawy front – po jednej stronie organizacje obywatelskie, media prywatne i ministerstwo kultury, a po drugiej samorządy. I to te, które mocno promują społeczeństwo obywatelskie. Na czele z Gdańskiem, Sopotem, Warszawą, Łodzią czy Wrocławiem. Podobny podział, czyli z jednej strony samorządy, a z drugiej społeczeństwo obywatelskie, kształtuje się w sporze dotyczącym zniesienia ustawowego ograniczenia sprawowania władzy dla samorządowców. Obecnie mogą ją sprawować maksymalnie dwie kadencje. Jakie jest twoje stanowisko?

Nie znalazłem żadnej fundamentalnej, istotnej analizy, która by mówiła o pozytywach i negatywach zniesienia. To po pierwsze. Natomiast skoro uderzamy w tak wysokie „C”, to chciałbym zwrócić uwagę niektórym radykałom i jastrzębiom na jedną rzecz. Czasami trzeba zastanawiać się nie jedynie nad tym co zrobić w jednym kroku, ale co może być trzy kroki dalej. Jeżeli za dwa lata wybory wygra PiS i powstanie ich wspólny rząd z Konfederacją, a prezydentem będzie Karol Nawrocki, to niech jastrzębie z tych obywatelskich organizacji przyjrzą się temu, co dzieje się na Węgrzech. I niech się realnie nad tym zastanowią. Tu będzie jazda. I połowa ich zniknie. Więc niech się zastanowią nad swoimi radykalnymi oczekiwaniami.

W przedmiocie zniesienia dwukadencyjności też odbyły konsultacje społeczne. Zlecił je sejm. Wzięło w nich udział 2779 uczestników. Aż 78,6% wypowiedziało się przeciw zniesieniu ograniczenia. Wielu wskazywało na ryzyko "zabetonowania" władzy lokalnej, tworzenia lokalnych układów i ograniczenia demokracji. Używano takich sformułowań jak "dosyć koryciarstwa i siedzenia na stołkach przez całe życie".

Mnie bardzo interesuje odpowiedź na inne pytanie. Jaki procent wśród tych krytyków w ogóle chodzi na wybory, w szczególności na samorządowe? Bo mnie interesuje, czy oni interesują się tak naprawdę życiem publicznym.

Skoro poświęcają swój czas na udział w konsultacjach to z pewnością tak. Tylko skąd taka różnica stanowisk pomiędzy społeczeństwem obywatelskim, a samorządami? Czy to efekt tego, że liderzy samorządów stali się bardziej politykami, niż gospodarzami? I zaangażowali lokalne społeczności w walkę polityczną?

Każdy kto angażuje się w działalność publiczną tym samym angażuje się w pewnym wymiarze w politykę. W politykę w wymiarze krajowym parlamentarzyści. Wójt, burmistrz czy prezydent miasta są lokalnymi politykami. Czy komuś się to podoba, czy nie! To po pierwsze. A po drugie - sytuacja ogólnokrajowa wymusiła głębsze zaangażowanie się w politykę włodarzy dużych miast i marszałków województw. Stało się to po tym, gdy PiS przejął władzę w 2015 roku i notorycznie karał niektóre miasta. Ktoś dostawał pieniądze, a ktoś nie, ze względów czysto politycznych. Do tego należy dodać przerzucanie przez władzę centralną kolejnych obowiązków na samorządy, ale bez ich finansowania. Pierwszy przykład z brzegu – w czasie covidu nałożono obowiązek pomocy służbom mundurowym na straże miejskie i gminne. Dodatkowe koszty - w Warszawie 3 mln, a w Gdańsku około 1 mln zł. Inny problem to edukacja i oświata. Jak zaczynałem pracę w „Rzeczpospolitej”, pamiętam, że do każdej ministerialnej złotówki na szkoły samorząd z własnych środków musiał dokładać ponad 20 groszy. A za rządów PiS było to już ponad 50 gr. Poza tym fundamentalna kwestia - stan wolności, demokracji, praworządności i samorządności po przejęciu władzy przez PiS w 2015 r. Czyli funkcjonowania państwa jako całości. Nie można było być na to obojętnym. Obojętność oznacza milczącą zgodę.

Przerzucanie przez rząd kolejnych zadań dotyczyło wszystkich samorządów, bez względu na to kto w nich rządzi. Wszystkie więc miały problem. Oczywiście równolegle były też różne działania intencjonalne wobec tych miast, których władze były krytycznie nastawione do polityki rządu. Tylko kto zaczął tę konfrontację?

PiS. Powtórzę raz jeszcze, jest rzeczą naturalną i powinno się to rozumieć, że jeżeli jest się prezydentem dużego miasta, to siłą rzeczy uczestniczy się nie tylko w lokalnej polityce, ale w polityce ogólnokrajowej. I nie można się temu absolutnie zdziwić. A czy to było z korzyścią dla lokalnej społeczności? To oznaczałoby tyle, że np. w przypadku Gdańska nie będziemy protestować przeciwko zabraniu nam Westerplatte, wyrzuceniu dyrekcji i przejęciu Muzeum II W.Ś. albo obcięciu pieniędzy na działanie Europejskiego Centrum Solidarności. Będziemy siedzieć cicho, bo może dostaniemy parę złotych więcej? No nie. W pewnym momencie trzeba się opowiedzieć, po której stronie się jest. Nie wartościuję, czy była to zła strona, czy dobra, tylko trzeba podejmować świadome decyzje. Niektórzy się opowiadali i podejmowali decyzje.

Dam ci pewien przykład. W 2023 roku w Świnoujściu został otwarty tunel pod rzeką Świną kosztem 900 mln zł. Miasto nie było w stanie samodzielnie sfinansować budowy, stąd jego ówczesny prezydent Janusz Żmurkiewicz (SLD) przez lata starał się o wsparcie województwa i rządu. Udało się, wstępne prace projektowe uruchomiono dzięki środkom województwa rządzonego przez PO, a główne finansowanie pojawiło się za rządów PiS. Dodam, że to nie jedyne sukcesy Świnoujścia. Gdy zapytałem go o receptę na sukces, odpowiedział: „Jako samorządowiec nie angażuję się w polityczne działania, staram się być pośrodku. Dla mnie interes jest jeden – to miasto Świnoujście.”

Prezydent Żmurkiewicz wycofał się z SLD jesienią 2015 r. Zaś tunel wybudowano w lwiej części z pieniędzy unijnych, a nie rządowych. I chwała dla prezydenta Żmurkiewicza, że udało się pospinać różne nitki i zrealizować tak ważną dla mieszkańców inwestycję. Sam mogłem się o tym przekonać przyjeżdżając do Świnoujścia na doroczny festiwal Karuzela Cooltury. Ale to wspomnienie. Festiwalu już nie ma.

Myślę, że w tym momencie warto sobie zadać pytanie do jakich zadań wybieramy wójta, burmistrza, prezydenta? Gdzie zaczynają się, a gdzie kończą ich kompetencje?

Kompetencje określają stosowne przepisy. Natomiast ich granice wyznaczają mieszkańcy w demokratycznych wyborach.

I nie chodzi tylko o politykę, ale także kwestie światopoglądowe. Dzisiaj samorządowcy zabierają już zdanie chyba w każdej sprawie, słyszymy oświadczenia – jakie zachowanie jest właściwe, a jakie nie, jak należy myśleć, a jak nie, kto jest dobry, a kto zły. Żeby było jasne dotyczy to nie tylko samorządów, gdzie rządzi KO, ale i PiS.

Żaden prezydent, wójt, burmistrz, sołtys nie może narzucać twojego światopoglądu. Czy ty masz czytać Lenina? Czy masz czytać Tocqueville’a? To jest twoja sprawa. Nikt nie ma tobie prawa narzucać, z kim ty chodzisz pod rękę albo kogo trzymasz za rękę. To jest twoja, indywidualna sprawa. Natomiast jeżeli rada gminy podejmuje uchwałę w jakiejś sprawie, a radni są wybrani w sposób demokratyczny i reprezentują ogół lokalnej społeczności, to od ich wiedzy, wyczucia i wyobraźni zależy, czym się zajmują.

Tutaj nie chodzi tylko o same stanowiska, ale i konkretne działania. Jeżeli ze środków samorządowych, a więc publicznych są finansowane tylko te media, NGOS-y, organizacje obywatelskie, stowarzyszenia, które spełniają subiektywne oczekiwania światopoglądowe to warto zadać pytanie – na ile dalej są obywatelskie, a na ile stają się narzędziem w rękach władzy.

Nie generalizujmy, że wszędzie tak jest. Każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie. Organizacje pozarządowe czy różne stowarzyszenia są finansowane głównie w systemie grantowym. Im więcej jawności, przejrzystości w tym zakresie tym lepiej.

I tutaj podam ci fragment z wspomnianego wcześniej raportu ministerstwa kultury odnośnie ustawy medialnej. Chodzi o zarzut Unii Metropolii Polskich, która uważa, że „niedopuszczalne jest, aby w warunkach wolności słowa, głównej zasady w demokratycznym państwie prawa, ograniczać prawo do posiadania mediów”. Co odpowiedziało ministerstwo? Przyznało, że konstytucja RP i owszem zapewnia wolność prasy, ale nie samorządom. Bo, tutaj cytat: „Status prawny jednostek samorządu terytorialnego jako podmiotu praw konstytucyjnych jest przedmiotem regulacji szczególnej, zawartej w art. 165 Konstytucji RP. Przepis ten wskazuje, jednostki samorządu terytorialnego mają osobowość prawną oraz że przysługuje im prawo własności i inne prawa majątkowe. Na podstawie tego przepisu oraz funkcji samorządu terytorialnego w strukturze władz publicznych w orzecznictwie oraz w nauce prawa zdefiniowano status jednostek samorządu terytorialnego jako osób prawnych prawa publicznego. W związku z tym uznać należy, że jednostki samorządu terytorialnego nie są podmiotami konstytucyjnych praw i wolności człowieka i obywatela.”

Samorządy mają ustawowy obowiązek informowania o swojej działalności. A odnosząc się do wspomnianego cytatu, być może ktoś nie wytrzymał na kolejne pytanie samorządu mówiące, że zakazywanie wydawania mediów przez nich to jest wbrew demokracji. Zapytam w ministerstwie kto to wymyślił. Ponadto naprawdę życzę tym, którzy tak uważają, żeby się nie obudzili za dwa lata w takim państwie, które będzie przypominało coraz bardziej orbanowskie Węgry. Natomiast generalnie, samorządy łapią dopiero oddech po ośmiu latach wielkiej smutny. Taka jest moja ocena.

A może zamiast negować wszystkie opinie lepiej przyjąć krytykę i zacząć poważną debatę o samorządach? Tym bardziej, że to konfrontacja ze środowiskiem, które w zdecydowanej większości było zapleczem dla KO w kampanii wyborczej w 2003 roku. Nie wspomnę już o tym, że jeszcze niedawno byłeś dziennikarzem, a to było twoje środowisko zawodowe. Pamiętam twoje spojrzenie na politykę i polityków, bo napisaliśmy razem wiele tekstów, stąd opinia społeczeństwa obywatelskiego powinna być szczególnie ważna.

Poważna debata o samorządzie? Jak najbardziej! Jestem zwolennikiem silnego samorządu, któremu państwo zapewnia odpowiednie finansowanie. Nie mogę się zgodzić z tezą o konfrontacji społeczeństwa obywatelskiego z samorządem, idąc dalej z KO. Organizacje pozarządowe są jednym w filarów współczesnej demokracji i ich opinia jest oczywiście ważna. Jeśli jednak ktoś uważa, że są niedoceniane, władza na poziomie państwa lub na poziomie lokalnym nie liczy się z NGOS-ami, niech starują w wyborach. Też na tym polega demokracja.

Na koniec, zapytam jeszcze raz - co z ustawą medialną? Bo przecież jej celem nie jest tylko uregulowanie kwestii mediów samorządowych lub publicznych, ale i wdrożenie do polskiego prawa przepisów Europejskiego Aktu Wolności Mediów. Zaczął obowiązywać 8 sierpnia 2025 roku i od tego czasu „spóźnialscy” członkowie UE narażają się na postępowania o naruszenie prawa. I kary finansowe.

Za niedbalstwo rządów PiS zapłaciliśmy 70 mln zł kary. Głównie chodzi o poważne opóźnienie we wdrażaniu przepisów unijnych dotyczących prawa autorskiego i praw pokrewnych. Potocznie mówiąc o pieniądzach z internetu należnych twórcom. O karach decyduje europejski trybunał. W przypadku Europejskiego Aktu Wolności Mediów droga do trybunału jeszcze daleka. O tym, że jednak realna powinni wiedzieć doradcy prezydenta Nawrockiego.

Europejski Akt o Wolności Mediów

Od 8 sierpnia 2025 roku w UE obowiązuje Europejski Akt o Wolności Mediów, który ma zapewnić pluralizm i niezależność mediów. W Polsce implementację przepisów zawartych w akcie ma zapewnić nowa ustawa medialna. Najważniejsze zmiany mają dotyczyć funkcjonowania KRRiRT, a tym samym mediów publicznych – TVP i Polskiego Radia. W planie jest też wprowadzenie zakazu wydawania mediów przez samorządy. Choć projekt ustawy powstał już w 2024 roku, to wciąż nie została uchwalona (mimo upływu terminu). Powodem opóźnienia są głównie polityczne spory odnośnie konstrukcji mediów publicznych, ale i sprzeciw dużych samorządów odnośnie zakazu wydawania mediów.